Sưng
Phổi (Pneumonia)
Bác sĩ Nguyễn Văn Đức, Chuyên
Khoa Nội Thương
Mùa Đông thực lắm chuyện để bàn. Lạnh thôi khỏi nói, ngứa khỏi chê. Viêm
mũi, suyễn hen trỗi dậy. Rồi cúm, cảm. Cúm hay gây viêm ống phổi cấp tính
(acute bronchitis), thỉnh thoảng đưa đến sưng phổi. Bài kỳ trước, chúng
ta tìm hiểu viêm ống phổi cấp tính, bệnh không cần (và không nên) chữa
bằng trụ sinh, bài kỳ này, chúng ta tìm hiểu sưng phổi, một bệnh thường
cần đến trụ sinh.
Cho đến nay, sưng phổi vẫn là một trong các nguyên nhân hàng đầu gây tử
vong, nhất là cho các vị cao tuổi, và những người đang mang những bệnh
khiến cơ thể yếu sẵn. Sưng phổi có thể đưa dẫn đến những biến chứng nguy
hiểm như làm mủ trong phổi (lung abscess), mủ trong màng phổi (empyema),
nhiễm trùng máu (septicemia). Một khi vi trùng đã vào máu gây nhiễm trùng
máu, chúng sẽ theo máu đến các cơ quan khác của cơ thể (màng óc, tim,
khớp, ...) reo rắc tai họa.
Sưng phổi là tình trạng phổi bị viêm vì nhiễm trùng (infection), thường
do vi trùng (bacterial infection) hoặc siêu vi trùng (viral infection),
có khi do nấm (fungal infection), ký sinh trùng (parasitic infection).
Sự định bệnh và chữa trị sưng phổi ngày càng phức tạp, vì nhiều vi trùng
có thể gây sưng phổi hơn so với trước, nhiều vi trùng đã kháng thuốc trụ
sinh, và bệnh lao vẫn còn nhiều trên đất Mỹ. Thêm vào đó, số người mang
bệnh liệt kháng (AIDS) cũng không ít, và khi sưng phổi, họ hay bị những
vi trùng quái lạ tấn công.
Trung bình, hàng năm ở Mỹ có 2-6 triệu trường hợp sưng phổi, khiến 500.000
đến 1 triệu người phải vào nhà thương.
Định bệnh
Sự định ra bệnh sưng phổi dựa vào việc thăm khám (thấy bạn có các triệu
chứng và dấu chứng của sưng phổi), việc chụp phim ngực (thấy quả có sưng
phổi trên phim chụp), và việc tìm ra vi trùng đang làm loạn bằng phương
pháp cấy đờm.
Các triệu chứng của sưng phổi: nóng sốt, ho hắng, đau bên ngực bị sưng
phổi. Ho khạc ra đờm, cũng có khi không. Thăm khám thấy có những tiếng
động lắc rắc, rọt rẹt bất thường bên phổi bị sưng.
Nhưng cảm hay cúm cũng gây nóng sốt, ho hắng vậy. Cảm hay cúm không cần
chữa bằng trụ sinh, không cần chụp “phim ngực” cho tốn kém (“chest X-ray”,
ta hay quen miệng gọi “phim phổi”). Tiếng động bất thường trong phổi cũng
xuất hiện khi ta viêm ống phổi cấp tính, suyễn, ..., những tình trạng
bệnh chả cần đến trụ sinh, chả cần đến phim ngực. Ngược lại, sưng phổi
thường phải dùng đến trụ sinh, có khi còn phải vào bệnh viện. Thế, làm
thế nào để phân biệt đây là sưng phổi, chứ không phải cảm, cúm, viêm ống
phổi, suyễn, ... thường thôi? A, đấy là “nghề” của các bác sĩ.
Nào, bây giờ bác sĩ đang nghi bạn có thể bị sưng phổi, bước kế tiếp sẽ
là “phim ngực” (chest X-ray). Nếu phim ngực của bạn ngày trước vẫn trong
trắng, nay hoen ố vì những đốm bất thường mới xuất hiện (new infiltrate)
cho thấy có sưng phổi: “Ồ, bạn bị sưng phổi mất rồi, không còn nghi ngờ
gì nữa”. Nhưng nếu không có phim ngực cũ để so sánh, đôi khi rất khó xác
định đây là vết sưng phổi mới xuất hiện, hay đây chỉ là một sẹo cũ trong
phổi, do trong quá khứ bạn đã bị lao, viêm ống phổi. Bác sĩ quang tuyến
(radiologist) và bác sĩ chính chăm sóc sức khỏe cho bạn (primary care
doctor) sẽ phải bàn với nhau xem cái vết bất thường trên phim ngực của
bạn nó là cái gì, mới ra đời hay ở đó đã lâu.
Bây giờ, theo phim ngực, quả thực bạn bị sưng phổi mất rồi, bác sĩ thường
sẽ cho bạn thử và cấy đờm để tìm xem con vi trùng nào dám gây loạn, làm
hoen ố lá phổi của bạn. Có nhiều cách nhận diện vi trùng khác như thử
máu, như tìm kháng thể trong đờm xem có phải sưng phổi gây do vi trùng
Legionella pneumonia (sputum direct fluorescent antibody), song những
cách nhận diện vi trùng này ít phải dùng đến hơn.
Cho đến nay, sau bao tâm trí, giấy mực đã đổ ra vì bệnh sưng phổi, người
ta vẫn thấy một vi trùng có tên gọi Streptococcus pneumonia (viết tắt
S. pneumonia) là vi trùng hay gây sưng phổi nhất. Nhưng càng lúc, càng
thêm nhiều vi trùng (trong có cả vi trùng lao), siêu vi trùng, nấm (fungi)
khác cạnh tranh với S. pneumonia, cũng nhất quyết làm bạn sưng phổi. Kể
ra hàng mấy chục loại. Nhiều “con” lại đặc biệt thích tấn công một số
người nào đó. Chẳng hạn, con S. pneumonia tuy trẻ không tha, già chẳng
thương, nhưng nó tấn kích người trẻ nhiều hơn. Ngược lại, các vị trên
60 tuổi, hay bị thêm những vi trùng khác đến thăm. Người uống rượu cho
say, hay bị con Klebiella pneumonia. Còn người bệnh liệt kháng (AIDS),
khỏi nói, cơ thể họ yếu, “con” gì cũng có thể tấn công họ được.
Nói chung, trong mấy chục “con” có thể gây sưng phổi, 5 “con” vi trùng
sau đây hay gây sưng phổi nhất: Streptococcus pneumonia, Haemophilus influenzae,
Mycoplasma pneumonia, Chlamydia pneumonia, Legionella pneumonia.
Kẻ thù nào, vũ khí nấy. 4 trong số 5 con kể trên đều bị Erythromycin khuất
phục. Cả 5 con đều bị những trụ sinh mới như Biaxin, Zithromax khuất phục.
Erythromycin là một trụ sinh rẻ, nhưng ngày phải dùng nhiều lần, và hay
gây tiêu chảy. Biaxin, Zithromax ít gây phản ứng, dùng ít lần hơn mỗi
ngày, song đắt tiền hơn. Gần đây, có thêm các thuốc Ketek, Levaquin ra
đời, chữa sưng phổi cũng rất tốt.
Còn “Ampi”, thuốc trị bá bệnh của người Việt chúng ta? Ồ, nhiều vi trùng
đã cười khinh, coi thường “Ampi” từ lâu. Erythromycin vẫn còn là một trụ
sinh trân quí, chữa được nhiều bệnh nhiễm vi trùng, chúng ta không nên
dùng lung tung, khiến vi trùng kháng thuốc, ta mất thêm một vũ khí tốt
trong cuộc chiến chống các vi trùng.
Chuyện đời thường không giản dị. Trong 30-50% trường hợp bị sưng phổi,
cấy đờm không ra vi trùng nào cả. Chẳng biết con nào là thủ phạm. Không
biết con nào gây sưng phổi, thì ta chữa theo kinh nghiệm, dựa vào những
kiến thức về sưng phổi, đoán các vi trùng nào hay gây sưng phổi ở một
người bệnh thuộc một thành phần đặc biệt nào đó: dưới hay trên 60 tuổi,
người nghiện rượu, hút thuốc lá, hay đang có những tật bệnh làm cơ thể
bị suy yếu, ...
Chữa trị
Mục đích đầu tiên của sự chữa trị là xác định nguyên nhân gây sưng phổi
và thẩm định mức độ nặng hay nhẹ của vấn đề, xem người bệnh có cần phải
vào nhà thương để chữa trị hay không.
Khác với trước, đa số những trường hợp sưng phổi nay chữa được bên ngoài,
vì, như vậy, sẽ đỡ tốn kém, và vì những trụ sinh mới dạng uống hiện rất
hữu hiệu. Ngoài những trường hợp nặng cần chữa trong nhà thương, trong
việc thẩm định ai là người cần sự chữa trị trong bệnh viện, ai có thể
chữa được bên ngoài, các bác sĩ cũng để ý những yếu tố sau, gọi là những
yếu tố dễ làm người bị sưng phổi... mất mạng (risk factors for death):
- Trên 65 tuổi.
- Đang sẵn mang những tật bệnh như tiểu đường, suy thận, suy tim, bệnh
phổi, bệnh gan, ung thư.
- Người đang dùng những thuốc làm giảm sự kháng cự của cơ thể như Prednisone,
hoặc được chữa trị với những thuốc chống ung thư (chemotherapy) trong
vòng 6 tháng trước đó.
- Sưng phổi gây do các vi trùng độc (như các vi trùng Staphylococcus aureus,
Gram-negative rods, anaerobes). Hoặc sưng phổi xảy ra, cùng lúc có sự
tắc nghẽn một ống phổi (gây do một khối ung thư làm tắc nghẽn ống phổi
chẳng hạn).
- Thần trí người bệnh đã lơ mơ (altered mental status), hay các dấu chứng
sinh tử (gọi là vital signs, gồm mạch, áp huyết, nhịp thở, nhiệt độ) bị
bất thường.
Với người sưng phổi dưới 60 tuổi, không hút thuốc, không có tật bệnh gì
quan trọng làm cơ thể bị suy yếu, nhiều bác sĩ cho rằng Erythromycin là
thuốc tốt để chữa. Thuốc phải uống ngày 4 lần, thường dùng trong vòng
10 ngày là đủ. Một số trường hợp sưng phổi gây do một vài vi trùng cứng
đầu cần được chữa lâu hơn, 2 đến 3 tuần dùng thuốc đều đặn.
Nếu Erythromycin làm bạn đau bụng, tiêu chảy, và bạn không ngại tốn kém,
ta có thể đổi sang thuốc Biaxin, Zithromax, hoặc Ketek. Những thuốc ra
đời gần đây thuộc nhóm fluoroquinolones mới (newer fluoroquinolones) như
Levaquin, Trovan, hoặc thuốc doxycycline đã có từ lâu cũng được lắm.
Với các vị trên 60 tuổi, hay với người đang mang tật bệnh làm cơ thể bị
suy yếu, sự dùng thuốc hơi khác hơn, bác sĩ phải nghĩ xa hơn. Tốt nhất
là tìm được vi trùng gây bệnh. Nhưng trong lúc chờ kết quả cấy đờm, có
khi mất nhiều ngày, bác sĩ phải dùng ngay trụ sinh để bảo vệ người bệnh
trước nanh vuốt của “con” vi trùng ma quái nào đó đang gây loạn. Thử Biaxin,
Zithromax, Ketek, Levaquin, Trovan, ... vẫn được. Septra (Bactrim) cũng
là thuốc tốt, lại rẻ. Không có thì thử Ceftin, Vantin, Cefzil, Augmentin.
Khi có kết quả cấy đờm về, biết rõ vi trùng nào làm loạn, ta sẽ đổi trụ
sinh cho thích ứng hơn, vừa trị được vi trùng này, vừa rẻ. Còn nếu cấy
trùng không ra (30-50% các trường hợp sưng phổi), và người bệnh đang thuyên
giảm dần với trụ sinh đang dùng, thì ta cứ tiếp tục nó cho đủ 10 ngày.
Với những người bị sưng phổi nặng phải vào nhà thương, sự chữa trị phức
tạp hơn nhiều. Thường phải dùng đến 2, có khi 3, trụ sinh một lúc truyền
qua đường tĩnh mạch (intravenous antibiotic therapy), trong lúc chờ kết
quả các trắc nghiệm tìm vi trùng gây sưng phổi. Sự chữa trị bằng trụ sinh
qua đường truyền tĩnh mạch kéo dài từ 3 đến 7 ngày, có khi lâu hơn, cho
đến khi người bệnh thuyên giảm, hết sốt, lúc đó trụ sinh sẽ được đổi qua
dạng uống.
Đánh đúng bằng trụ sinh, nóng sốt thường sẽ thuyên giảm trong vòng 2 đến
4 ngày. Sau 4 ngày, nếu bạn vẫn còn sốt: có lẽ ta đang phải đương đầu
với một con vi trùng không “chịu” (sensitive) thứ trụ sinh ta đang dùng.
Hay là trong màng phổi bạn đã có mủ, nên trụ sinh không đến được sào huyệt
của bọn vi trùng phản loạn. Nếu vậy, mủ cần phải được rút ra. Còn trường
hợp này nữa: bạn còn sốt, nhưng khỏe dần, bớt ho, có lẽ cái sốt của bạn
là do thuốc gây ra (drug fever). Trụ sinh có thể gây nóng sốt.
Định và chữa sưng phổi lắm lúc không dễ, nhưng không phải vì vậy mỗi khi
cảm, cúm chúng ta cứ dùng bừa trụ sinh sợ nhỡ sưng phổi (hoặc tệ hơn,
cho trụ sinh chỉ để làm vui lòng người bệnh, dù biết không cần). Trụ sinh
dùng trước không hề ngừa được sưng phổi, và việc sử dụng trụ sinh bừa
bãi sẽ gây những hậu quả khó lường. Bác sĩ vận dụng kiến thức, khả năng
để xác định bạn có bị sưng phổi không để phải chữa bằng trụ sinh; còn
về phần bạn, nếu chỉ cảm, cúm thường thôi, xin đừng ép bác sĩ phải dùng
trụ sinh cho bạn để cảm, cúm mau hết. Trụ sinh không hề chữa được cảm,
cúm, các bệnh gây do siêu vi (virus).
Bs Nguyễn Văn Đức, Chuyên Khoa Nội Thương
8748 E. Valley Blvd. # H
Rosemead, CA 91770
(626) 288-3306
Copyright, 2008. Muốn phổ biến bài viết này, cần
xin phép tác giả và xin ghi rõ nguồn Y Dược Ngày Nay, www.yduocngaynay.com
