Bàn
về Cao Huyết Áp
Bác sĩ Nguyễn văn
Đích
Ngày 17 tháng Năm được Tổ Chức Y Tế Thế Giới chọn là Ngày
Quốc Tế Cao Huyết Áp, để kêu gọi sự chú ý đến một bệnh ảnh hưởng đến sức
khỏe của 1 tỉ người.
Tuy là bệnh thường gặp và gây biến chứng trên nhiều bộ phận, nhưng cao
huyết áp nhiều khi lại chưa được chẩn đoán và điều trị đúng mức. Ngay
ở Mỹ, 30% những người bị cao huyết áp không biết mình bị bệnh, 65% không
được điều trị đạt yêu cầu.
Trong thời gian ở Việt nam, tôi đã thấy nhiều người bị mê man bất tỉnh
vì chảy máu não được chở vào bệnh viện mới được biết là bị cao huyết áp.
Nhiều người đã chết, hoặc nếu không chết ngay thì cũng bị tàn tật. Những
người bị biến chứng suy tim, suy thận hoặc nằm liệt một chỗ là một tai
họa cho bản thân và là gánh nặng cho gia đình và xã hội. Một số người
đã chết trong tuổi còn làm việc được. Trong hoàn cảnh của một nước nghèo
chưa có đủ viện điều dưỡng, trung tâm phục hồi chức năng, nhà nuôi người
tàn tật, những người nằm liệt một chỗ được săn sóc ở nhà lại làm cho gia
đình mất thêm 1-2 lao động, tốn tiền thuốc men, đầu tư vào một việc không
có kết quả vì chung cuộc người nằm một chỗ cũng sẽ chết vì lở loét, nhiễm
trùng đường tiểu hoặc viêm phổi…
Cao huyết áp đã được gán cho một tên rất đúng là “kẻ
giết người thầm lặng”.
Trong khi đó cao huyết áp lại dễ chẩn đóan, chỉ cần đo huyết áp bằng một
dụng cụ cầm tay rẻ và phổ biến là có thể biết được. Ta đã có nhiều thuốc
chữa cao huyết áp hữu hiệu.
Về kỹ thuật, đem số huyết áp xuống bình thuờng là có thể làm được nhưng
thực hiện điều đó trong thực tế lại khó! Đây là một nghịch lý làm cho
những người làm công tác y tế và có trách nhiệm về sức khỏe của dân chúng.phải
suy nghĩ và tìm cách giải quyết,
Mỗi người, nhất là thân nhân những người có bệnh tim mạch và tiểu đường
cần biết huyết áp của mình. Nhờ đo huyết áp khi khám sức khỏe định kỳ,
khi đi học hoặc tìm việc làm… mà ta phát hiện cao huyết áp. Bệnh nhân
nên tự đo huyết áp, đây là một cách để tích cực tham dự vào sự điều trị,
làm cho sự điều trị có kết quả hơn.
Tuy cao huyết áp là bệnh chữa được nhưng chưa chữa khỏi hẳn được nên cần
được điều trị suốt đời. Trong dân chúng có nhiều ý kiến sai lầm như cho
rằng “uống thuốc hạ huyết áp làm hại thận” nên không uống hoặc uống thuốc
đến khi huyết áp xuống bình thường lại ngưng hoặc chỉ uống thuốc khi thấy
nhức đầu! Tất cả những ý kiến này chỉ phá họai sự điều trị.
Bác sĩ cần chọn lựa thuốc hợp với từng bệnh nhân, ưu tiên dùng những thuốc
giá rẻ mà hữu hiệu, những thuốc gốc, đã được thời gian thử thách hơn là
những biệt dược, những thuốc “mới” đắt tiền mà hiệu quả không hơn thuốc
cũ.
Thí dụ lợi tiểu là thuốc hạ áp tốt và rẻ nhưng vì quá rẻ nên không được
hãng bào chế nào quảng cáo, mời chào bác sĩ dùng! Thầy thuốc phải để thời
giờ giải thích cho bệnh nhân, dùng những lần khám bệnh làm cơ hội để giáo
dục bệnh nhân về bệnh và cách điều trị từ không dùng thuốc đến dùng thuốc
chứ không phải chỉ đơn thuần kê đơn thuốc.
Cũng như những bệnh khác, cao áp huyết có thể ngừa được và những phương
pháp không dùng thuốc cũng quan trọng như dùng thuốc. Chúng ta đều biết
cần vận động, ăn giảm muối, giảm mỡ và không hút thuốc lá. Trong một lần
về thăm Hà nội, tôi cảm thấy nức lòng khi mỗi buổi sáng thấy hàng ngàn
người đổ ra đi bộ nhiều vòng quanh hồ Hoàn kiếm, trong số những người
đi bộ ấy có cả một người bị liệt bán thân cũng được người nhà dẫn đi.
Ta muốn phong trào thể dục thể thao là một phong trào quần chúng, được
dạy dỗ và duy trì từ lúc còn trẻ. Cũng như vậy, những cách sống lành mạnh,
ăn đúng, không nghiện hút cũng được dạy dỗ để thực hiện và duy trì từ
bậc tiểu học.
Trên bình diện xã hội phải tổ chức hệ thống điều trị ngọai trú bằng cách
phát huy tác dụng của bác sĩ gia đình để có sự theo dõi liên tục và toàn
diện dựa vào cái nhân của xã hội là gia đình. Bác sĩ khám bệnh phải có
hồ sơ bệnh án kèm theo xét nghiệm để hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi kết
quả điều trị. Hồ sơ phải được lưu trữ và coi là một tài liệu có tính chất
pháp lý. Phải tách riêng ngành y và ngành dược: bác sĩ không được bán
thuốc cho bệnh nhân.
Bác sĩ không thể bán cho bệnh nhân một số thuốc mà bệnh nhân không biết
là thuốc gì để buộc bệnh nhân phải tùy thuộc vào mình. Dược sĩ khi trao
thuốc cho bệnh nhân phải ghi rõ tên thuốc, hàm lượng, liều lượng, cách
dùng và tác dụng phụ.
Phải ngăn cấm các hình thức mua chuộc bác sĩ của các hãng thuốc để viết
thuốc cho họ như chiêu đãi, mời đi du lịch hay tặng thù lao…Sự điều trị
phải dựa vào các báo cáo khoa học, không được bị ảnh hưởng bởi quảng cáo
hoặc thị hiếu.
Ta có thể rút kinh nghiệm từ một số nơi để vận dụng vào môi trường Việt
nam.như dự án Bắc Karelia ở Phần lan và các kế hoạch kiểm soát thực phẩm
ở các nước tiên tiến.
Nhận thấy cao huyết áp là một bệnh do nhiều yếu tố, năm 1972 Bác sĩ Toumilehto
và các cộng sự viên đề ra một dự án làm việc với các đoàn thể quần chúng,
cơ quan truyền thông, trường học, cơ quan y tế, các cơ sở thương mại và
kỹ nghệ và lãnh đạo địa phương nhằm thay đổi cách sinh họat để giảm các
yếu tố gây cao huyết áp. Mục đích là giáo dục quần chúng để bỏ thuốc lá,
giảm uống rượu, luyện tập cơ thể, giảm lượng muối trong thực phẩm, giảm
dùng chất béo từ nguồn gốc động vật, chuyển sang dùng dầu thực vật.
Sau 25 năm, dự án đạt được kết quả rõ rệt, số người không biết bị cao
huyết áp giảm, tỉ lệ điều trị đạt yêu cầu tăng, tỉ lệ tử vong do bệnh
tim mạch giảm 68%, tỉ lệ tử vong do mọi nguyên nhân giảm 49%, tuổi thọ
trung bình của người dân ở Karelia tăng 7 năm cho đàn ông, 6 năm cho đàn
bà. Tiếp theo kinh nghiệm ở Karelia, nhiều dự án tương tự cũng được thực
hiên ở Mỹ châu, Âu châu và Á châu kể cả Trung quốc.
Phần lan và Anh quốc sau đó đã mạnh dạn ban hành luật để buộc các công
ty thực phẩm giảm lượng muối trong sản phẩm. Tháng 12 năm 2006, Nữu ước
ban hành luật cấm 20 ngàn nhà hàng ăn trong thành phố cung cấp trên 500mg
chất béo tổng hợp (trans fat) trong mỗi phần ăn.
Vì Việt nam đang trên đà công nghệ hóa, ta cũng sẽ phải chuyển thói quen
dùng mỡ động vật sang dùng dầu thực vật, ứng dụng công nghệ di truyền
để tạo ra các giống heo ít mỡ, hạn chế muối và chất béo tổng hợp trong
thực phẩm chế biến và vận động dân chúng ăn giảm muối và giảm mỡ, duy
trì thói quen ăn nhiều rau và trái cây.
Việt nam cũng phải thẳng tay bài trừ tệ nạn thuốc lá. Phải nhận rằng nicotine
là chất độc, là chất ma túy làm cho người đã hút khó bỏ được, để cuối
cùng bị các bệnh tim mạch, bệnh nghẹt phổi, ung thư phổi và nhiều lọai
ung thư khác.
Ở Mỹ nơi các công ty tư bản có thế lực, tuy vậy các công ty thuốc lá đã
thua kiện, họ phải trả nhiều trăm tỉ dollars cho chính phủ đê đền bù phí
tổn chữa các bệnh do thuốc lá gây ra. Cũng ở Mỹ, việc quảng cáo thuốc
lá bị hạn chế, người ta không được phép hút thuốc lá ở những nơi công
cộng, ai muốn hút thuốc lá phải ra ngoài nhà dù trời mưa hay có tuyết.
Các công ty thuốc lá của Mỹ tìm cách đầu tư vào các nước đang phát triển,
nơi mà luật lệ còn lỏng lẻo. Ta không thể vì lợi nhuận hoặc tiền thuế
thu được mà nhẹ tay trong việc bài trừ thuốc lá vì phí tổn để điều trị
bệnh tật và thiệt hại về kinh tế do thuốc lá gây ra lại to lớn hơn rất
nhiều.
Tóm lại để phòng ngừa và điều trị cao huyết áp có hiệu quả, không những
cần có kiến thức và kỹ thuật mà còn cần phải có phương tiện và ý chí để
áp dụng kiến thức và kỹ thuật đó trên quy mô rộng lớn.
Chú thích:
Ý kiến phát biểu trong bài là của tác giả, không nhất thiết phản ảnh ý
kiến của ban chủ biên
Tham khảo:
Successful prevention of noncommunicable diseases: 25 year experience
with North Karelia Project in Finland, World Heealth Organization, 2003;
J.A. Sloand, J.D Bisognano. Vascular disease
in an Expanding World: Seeking answers Inside and Outside of the Box.
J of Clin Hypertension, vol 9,No 4,2007;
M. Moser, S.S.Franklin, J.Handler. The
Nonpharmacologic Treatment of Hypertension How effective Is It? An Update.
J. of Clin. Hypertension, vol 9, No3,2007
